11 listopada 1918 r. przypadał w poniedziałek. Stał się datą zakończenia wojny światowej, później nazwanej pierwszą – tego dnia podpisano zawieszenie głowy w Compiegne. W Polsce zaś, której wciąż jeszcze brakowało na mapie politycznej świata, nastąpiły wydarzenia, które przesądziły o tym, że się na niej pojawiła. Nad ranem 11 listopada Józef Piłsudski uzgodnił po nocnych pertraktacjach z niemiecką radą delegatów żołnierskich – zastąpiła ona dowódców, którzy uciekli – wycofanie Niemców z ziem b. Królestwa Polskiego. Jemu właśnie Rada Regencyjna, współpracująca dotąd z okupantem, przekazała zwierzchnictwo nad wojskiem.
Lubelski lewicowy rząd socjalisty Ignacego Daszyńskiego w tej sytuacji rozwiązał się. Zaś w odległym Waszyngtonie jeden ze zwycięzców wielkiej wojny, prezydent USA Woodrow Wilson właśnie w tym historycznym dniu 11 listopada znalazł czas na spotkanie z Romanem Dmowskim, liderem Komitetu Narodowego Polskiego.
Dzień wcześniej 10 listopada 1918 r. Piłsudski, uwolniony z twierdzy magdeburskiej przez rewolucję w Niemczech, w towarzystwie Kazimierza Sosnkowskiego przyjechał rano na warszawski Dworzec Wiedeński. Niebawem rozmawiał z przedstawicielem Rady Regencyjnej księciem Zdzisławem Lubomirskim w jego pałacu przy Wiejskiej na Frascati. Później udał się do pensjonatu przy Moniuszki, gdzie skromne pokoje zarezerwował mu komendant Polskiej Organizacji Wojskowej Adam Koc.
W Warszawie rozbrajano już Niemców, ale padały przy tym ofiary, bo nie wszyscy żołnierze przegranej armii bez oporu broń oddawali. Siły POW wynosiły około 5 tys i były raczej bojówkami niż armią, tworzyli je m.in. gimnazjaliści i studenci. Niemcy mieli w b. Królestwie kilkanaście razy tyle żołnierzy. Dlatego tak wielkie znaczenie dla uniknięcia przelewu krwi miały uzgodnienia, jakie poczynił Piłsudski już pierwszej nocy swojego pobytu w Warszawie, która odzyskać miała po 123 latach status stolicy niepodległej Polski.
Jak opisywał niespożyty biograf Komendanta, Wacław Jędrzejewicz: “Pierwszą czynnością Piłsudskiego, nie posiadającego zresztą żadnego formalnego tytułu, było uzgodnienie z niemiecką Radą Żołnierską nocą z 10 na 11 listopada sprawy ewakuacji oddziałów niemieckich, liczących około 80,000 żołnierzy. Opuściły one Królestwo do 19 listopada z wyjątkiem Suwalszczyzny, Grodzieńszczyzny i części Podlasia” [1].
“11 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu (..) dowództwo Wojsk Polskich i zwróciła się do niego o utworzenie rządu narodowego” [2].
Zalążki polskiej władzy powstawały jednak już wcześniej. 31 października 1918 r. rządy w Krakowie objęła Polska Komisja Likwidacyjna, na której czele stanął Wincenty Witos. Na Podhalu nieformalnym prezydentem “Rzeczpospolitej Zakopiańskiej” został wielki pisarz Stefan Żeromski. Od początku listopada rozbrajano Austriaków na Lubelszczyźnie. W nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. powołano w Lublinie rząd Ignacego Daszyńskiego.
Tam właśnie na wiecu Polskiej Partii Socjalistycznej 10 listopada 1918 r. premier Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej mówił: “Ani w Krakowie, ani w Lublinie ręce nasze nie splamiły się krwią polską. Lud władzę wziął mocą swojej liczby i siły, mocą nieskończonych cierpień i ofiar nałożonych mu przez wojnę światową. Rząd republikański powstać mógł tylko na wolnej ziemi” [3]. Zgodnie z duchem tych słów, kiedy wolna stała się także Warszawa, Daszyński swój rząd rozwiązał. I otrzymał od Piłsudskiego misję utworzenia kolejnego. Nie powiodła się jednak. Komendant jej nie sprzyjał. Uznawał, że uchodzący za radykała Daszyński drażni prawicę. Rząd powołał więc 17 listopada inny, ale bardziej umiarkowany socjalista, Jędrzej Moraczewski.
Dla zwycięzców wojny światowej Piłsudski pozostawał jednak, pomimo świeżego statusu więźnia Magdeburga, dawnym sojusznikiem Niemców. Dlatego dla uznania państwa polskiego ogromne znaczenie miała rozmowa, jaką 11 listopada w Waszyngtonie odbyli prezydent Wilson i lider Narodowej Demokracji Dmowski.
Jak stwierdza biograf tego drugiego Krzysztof Kawalec, po zakończeniu misji w Ameryce, udanej, skoro z Wilsonem spotkał się w dniu zakończenia wojny, “Powróciwszy do Paryża, Dmowski musiał łagodzić irytację swych współpracowników. 23 listopada na pierwszym posiedzeniu KNP, w którym wziął udział po powrocie zza Oceanu, utrącił wniosek obalenia rządów ludowych siłą (..)” [4]. Strasząc przy tym sugestywnie, że zakończyłoby się to okrojeniem terytorium Polski, bo jej granice zależały również od zwycięskich aliantów i przyszłej konferencji pokojowej. Na której zresztą niebawem, w Paryżu i przy podpisaniu Traktatu Wersalskiego, przyszło Dmowskiemu Polskę reprezentować.
Pokusie ustanowienia dyktatury nie uległ również Piłsudski. Łagodnie potraktował uczestników prawicowego puczu w styczniu 1919 r. Doprowadził do zastąpienia rządu Moraczewskiego gabinetem wielkiego pianisty i autorytetu społecznego Ignacego Paderewskiego, którego rolę w działaniach na rzecz niepodległości na Zachodzie i wśród Polonii trudno przecenić.
Już 26 stycznia Polacy poszli masowo – frekwencja wynosiła prawie 80 proc – na pierwsze w historii wolne wybory. Chociaż o niepodległość trzeba było wciąż walczyć, jak z bolszewikami pod Warszawą w sierpniu 1920 r. i podobnie zbrojnie ustanawiać granice państwa, jak na Śląsku, gdzie nastąpiło to dopiero w 1922 r. – z popiołów I wojny światowej Polska odrodziła się jako państwo nie tylko suwerenne, ale też demokratyczne.
Stanowiło to wspólną zasługę ówczesnych przywódców, chociaż nie zawierali w tej sprawie żadnego formalnego porozumienia. Przede wszystkim jednak przyczyniły się do tego faktu wysiłek i poświęcenie peowiaków, Orląt Lwowskich i powstańców wielkopolskich, a później również żołnierzy idących na wojnę obronną z bolszewikami i uczestników trzech Powstań Śląskich. Społeczeństwo polskie, pomimo zniszczeń wojennych i niedoborów utrudniających życie codzienne, wykazało się w tamtym czasie niezwykła roztropnością i cierpliwością.
[1] Wacław Jędrzejewicz. Józef Piłsudski 1867-1935 Życiorys, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1986, s. 58
[2] ibidem
[3] Ignacy Daszyński. Teksty. Czytelnik, Warszawa 1986, s. 218
[4] Krzysztof Kawalec. Roman Dmowski 1864-1939. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002, s. 195